terug

In dit artikel, door Jos Hilkuijsen, conservator picturalia, wordt een overzicht gegeven van wat de militaire†bonden tussen 1973 en 1996 aan affiches hebben uitgebracht.
Het artikel is eerder verschenen in het jaarboek†Armamentaria van het Legermuseum, aflevering 41, 2006/2007.



Bekijk de affiches in de collectie van het museum

In 1966 richtten dienstplichtigen ter verbetering van hun rechtspositie de VVDM op. In 1970 volgde de BVD en in 1972 de AVNM. Een beproefd medium waarvan zij zich bedienden was het affiche. Daarmee maakten zij hun eisen kenbaar en riepen op tot deelname aan demonstraties en acties.

In de roerige jaren zestig werkte het afbrokkelen van gezag in de burgermaatschappij ook door in het leger. De dienstplichtige soldaten kwamen voor hun belangen op en richtten de Vereniging voor Dienstplichtige Militairen (VVDM) en de Bond voor Dienstplichtigen (BVD) op met als doel verbetering van hun rechtspositie. De zeggingskracht van de affiches was soms groot en enkelen werden door het militair kader als gezagsondermijnend opgevat. Voor bepaalde affiches kwam er zelfs een hangverbod.

Laten Hangen!!, 1979, ontwerp: Pocoy, inv.nr. 00242107

De collectie van het Legermuseum telt ongeveer zestig affiches die niet alleen zijn uitgebracht door de VVDM en BVD, maar ook gemaakt zijn in opdracht van de Algemene Vereniging Nederlandse Militairen (AVNM) en de, geheel buiten de krijgsmacht staande, antimilitaristische groep Onkruit. Ze dateren uit de periode 1973-1996 en vormen een afspiegeling van kwesties die de soldaten hoog zaten, zoals de wedde, de inhouding op de toelage huisvesting en voeding en vooral de vrije meningsuiting. De ontwerpen kwamen van zowel dienstplichtigen als van professionele tekenaars, vormgevers en kunstenaars.

Revolte van dienstplichtigen

Vooral vanaf de jaren zestig waren de dienstplichtigen mondiger dan de lichtingen van voor die tijd. Ze waren doorgaans goed opgeleid, hadden vaak een betere schoolopleiding dan hun meerderen en probeerden een eigen plaats af te dwingen in het krijgsbedrijf. Om dat te bewerkstelligen organiseerden de dienstplichtigen zich en richtten vakbonden op. De primeur had de Vereniging voor Dienstplichtige Militairen (VVDM), waarvan de oprichting plaats vond op 4 mei 1966. In 1970 werd zij gevolgd door de Bond Voor Dienstplichtigen (BVD) en in 1972 door de Algemene Vereniging Nederlandse Militairen (AVNM).
De VVDM was de eerste vakbond voor dienstplichtigen in de wereld. De oprichting ging gepaard met een golf aan publiciteit in de media. Na een jaar telde de bond al meer dan 3000 leden.†

VVDM Vakbond voor soldaten Hŗrdnodig!, 1973, ontwerp: HubŤr, inv.nr 00242090

Aanvankelijk opgericht als belangenvereniging was de VVDM spoedig en tot verrassing van zowel de oprichters als defensie, uitgegroeid tot een heuse vakbond.†Het kernprobleem voor de VVDM als organisatie ter verdediging van specifieke belangen was het alomvattend karakter van de krijgstucht. Volgens de VVDM bestond daarvoor geen noodzaak. Een normale bedrijfsdiscipline, waarin de voorschriften zich richten op de werksituatie, was in haar ogen voldoende. Dit betekende ook het vrij kunnen uitspreken van meningen inclusief die over de strijdkrachten. Het lag voor de hand dat juist op dat terrein de meeste botsingen tussen de bonden en de legerleiding plaatsvonden. De eerste resultaten werden, nog in gewoon overleg, snel geboekt. In mei 1967 werd de verplichte reveille van zes uur 's morgens een half uur verlaat en verdwenen het koperpoetsen en de reisplicht per militaire trein. Naast overleg ontdekte de vakbond ook pressiemiddelen als actievoering en het houden van demonstraties, waartoe zij via affiches opriepen. De communicatie met de achterban verliep via haar orgaan Twintig en krantjes van de kazerneafdelingen.



Lees verder op de volgende pagina