terug

Klik hier voor een overzicht van Nederlandse en buitenlandse identiteitsplaatjes in de collectie van het museum

Om gesneuvelden en gewonden tijdens een oorlog te kunnen identificeren zijn in 1905 in het Nederlandse leger de eerste identiteitsplaatjes in gebruik genomen. In het buitenland waren dergelijke plaatjes al eerder bekend. En van de bedenkers is de veldgeoloog Doctor Gustaaf Adolf Frederik Molengraaf die betrokken raakte bij de boerenoorlog. Als organisator van het Identiteitsbureau, dat gegevens uit wisselde tussen beide oorlogvoerende partijen over gevangenen, gewonden en gesneuvelden, bedacht Molengraaf het Nederlandse herkenningsplaatje1 . Hieronder een gedeelte van de tekst uit zijn beschikking2:

Overwegende dat het wenschelijk is, de identiteit van in den oorlog gewonde of gesneuvelde militairen op eenvoudiger en betere wijze te kunnen vaststellen, dan door toepassing van de ter zake thans geldende voorschriften het geval zal zijn; Heeft goedgevonden, te bepalen:

1e. Bij de Landmacht worden ingevoerd identiteitsplaatjes, van celluloid vervaardigd, van rechthoekige vorm, aan de hoeken afgerond.

Op dit allereerste type identiteitsplaatje staat op de voorzijde altijd vermeld: naam en voorletters, geboortejaar, woonplaats, aanduiding naaste bloedverwanten/familiebetrekkingen. Op de achterzijde: rang of stand, korps, stamboeknummer, jaartal lichting militie of landweer.

Dat niet iedereen zich strikt aan deze regels hield wordt gellustreerd door het plaatje van Wachtmeester G. van Otterlo die zijn regiment op de voorzijde vermeldde. (afb.1 : 063487)
Aan de verschillen, waaronder keurige (afb.2 : 063490) en wat minder keurige (afb.3 : 063574) handschriften, is te zien dat de plaatjes door de eenheden zelf werden beschreven, en wel met inkt die werd bereid door de garnizoensapotheek.

afb.1: 063487 Identiteitsplaatje van Wachtmeester G. van Otterlo
afb.2: 063490 Identiteitsplaatje van Kolonel Intendant W.N. Roldanus
afb.3: 063574 Identiteitsplaatje van 2e Luitenant P. Korster, 6e Regiment Infanterie

Omdat het celluloid plaatje niet helemaal voldeed werden in 1917 plaatjes van zink in gebruik genomen, uitgevoerd in twee modellen, A en B3
Deze modellen bestaan uit twee delen; n deel blijft op het lichaam van de gesneuvelde achter, het andere deel wordt ingenomen ter identificatie. Het plaatje van Gerard Hendrik Brummelkamp 4e Regiment Infanterie is het Model A; twee rechthoekige plaatjes met elkaar verbonden middels een koord (afb.4 : 063473).

afb.4: 063473 Identiteitsplaatje van Gerard Hendrik Brummelkamp, 4e Regiment Infanterie63473

Dit model wordt in 1923 vervangen door Model B, dat de vorm heeft van de huidige identiteitsplaatjes; een rechthoekig plaatje met in het midden een smalle gleuf zodat het in tween gebroken kan worden.


Van alle door het leger te gebruiken uitrustingstukken worden zogenaamde standmodellen bewaard; dit zijn modellen waarnaar de andere exemplaren moeten worden gemaakt. Van identiteitsplaatje Model B heeft het museum zo'n standmodel in de collectie (afb.5 : 095024), uiteraard onbeschreven.
Op plaatjes die wl in gebruik worden genomen staan op beide helften dezelfde gegevens vermeld zoals naam, stamboeknummer, korps, de letter O als het om een officier gaat. Op de achterkant staan geboorteplaats, geboortedatum en godsdienst 4.

De opschriften worden met stalen slagletters en cijfers of met behulp van stempelmachines op de plaatjes aangebracht. Als er geen stempelmachine beschikbaar is dan wordt de tekst ingetst met een stalen pen. Hiervoor gebruikt men een mengsel van zoutzuur en salpeterzuur5 (afb.6 : 063450). In 1935 worden weer nieuwe bepalingen voor de plaatjes van kracht. En van de bepalingen is dat bovenaan het woord Nederland komt te staan6 (afb.7 : 063470).

afb.5: 095024 Standmodel voor een herkenningsplaatje
afb.6: 063450 Identiteitsplaatje van officier George Hendrik Buhrman
afb.7: 063470 Identiteitsplaatje van reserve officier Nicolaas C. Vos, 7e Regiment Infanterie

Aan Nederlandse militairen die na mei 1940 naar Engeland vertrekken worden Britse herkenningsplaatjes uitgereikt. Deze bestaan uit drie delen: twee ronde rode plaatjes en n achthoekig groen plaatje. En van de ronde exemplaren wordt aan het gelaatsstuk van het gasmasker bevestigd. Op de plaatjes staan onder andere de letters RDA (=Royal Dutch Army). Helaas geen voorbeeld van in de collectie!

De Britse plaatjes worden tot midden jaren vijftig in Nederlands-Indi gebruikt, de letters RDA zijn dan vervallen7. De fiber plaatjes zijn helaas niet bestand tegen langdurig verblijf in de grond, de gegevens of zelfs de hele plaatjes verdwijnen op den duur8. Het identiteitsplaatje dat in 1953 in gebruik wordt genomen lijkt op de plaatjes Model B van voor de oorlog. Het materiaal is nu echter van staalplaat, waardoor het goed bewaard blijft (afb.8 : 063476).

afb.8: 063476 Identiteitsplaatje van P.E.A. Burink
Buiten deze plaatjes volgens voorschrift zijn er ook plaatjes met een afwijkende vorm in gebruik geweest. Op een zilveren plaatje aan een armband staan de namen van twee vrouwen die gediend hebben bij het Vrouwen Hulp Korps (afb.9: 112984). Op de voorzijde: Corry B.W. van Rijn/561 V/V.H.K. (Holland) op de achterzijde: groepscommandante/Lis J. de Rotte/250V V.H.K. (Holland). De reden waarom er twee namen op dit plaatje staan is onduidelijk. Misschien is n van de namen als contactpersoon toegevoegd. Kunt u ons hier meer over te vertellen? cic@legermuseum.nl
afb.9: 112984 Identiteitsplaatje van Corry van Rijn en Groepscommandante Lis J. de Rotte van het Vrouwen Hulp Korps

Speciale aandacht verdienen de identiteitsplaatjes die in gebruik geweest zijn in gevangenenkampen. Reserve kapitein Infantrie bij het KNIL Louis Willinck Willinck verbleef tijdens 1942-1945 in een Japans interneringskamp. Zijn vrouw E.J.L. Willinck-de Cock werd ondergebracht in het vrouwenkamp (afb.10: 128478). Om haar zoontje Gejo iets langer bij zich in het kamp te kunnen houden, is zijn geboortedatum enigszins vervalst. Gejo is niet op 28 maart maar op 18 maart geboren! (afb.11: 128480)

afb.10: 128478 Identiteitsplaatje gedragen in het interneringskamp door E.J.L. Willinck
afb.11: 128480 Identiteitsplaatje gedragen in het interneringskamp door G.D.J.L. Willinck
1 Herkenningsplaatje, soms een zoekplaatje pag. 24
2 Talens, pag. 568-571
3 Talens, 571-572
4 Talens, pag. 571
5 Talens, pag. 571
6 Bepalingen betreffende het zakboekje No. 3
7 Talens, 573
8 Herkenningsplaatje, soms een zoekplaatje pag. 25.

Klik hier voor een overzicht van Nederlandse en buitenlandse identiteitsplaatjes in de collectie van het museum

Klik hier voor aanvullende literatuur bij het thema identiteitsplaatjes

Lees ook het onderzoek naar de herkomst van een gevonden Duits identiteitsplaatje op de Legermuseum weblog